همهویتشدگی چیست؟ چگونه نقشها، داراییها و باورها جای حقیقت ما را میگیرند؟
حسبنا الله و نعم الوکیل، نعم المولی و نعم النصیر.
یکی از مفاهیمی که در بسیاری از مسیرهای عرفانی و خودشناسی با آن روبهرو میشویم، همهویتشدگی است.
اصل این مفهوم را میتوان بسیار ساده بیان کرد:
همهویتشدگی یعنی انسان خودش را فراموش کند و هویت خود را از چیزی بگیرد که تمام حقیقت وجود او نیست.
در نگاه عرفانی این آموزه، حقیقت انسان به ساحت روحانی او مربوط است. جسم، شغل، دارایی، خانواده، ملیت، موقعیت اجتماعی و باورها بخشی از تجربه زمینی انساناند.
مشکل از حضور این چیزها آغاز نمیشود. مسئله از جایی شروع میشود که یکی از آنها به پاسخ اصلی سؤال «من کیستم؟» تبدیل شود.
وقتی بدون یک عنوان، رابطه، دارایی یا عقیده احساس کنیم خود ما در حال فرو ریختن است، احتمال دارد با آن همهویت شده باشیم.
فهرست مطالب
- همهویتشدگی یعنی چه؟
- چسبیدن به بدل و فراموش کردن اصل
- نسبت یک درصد و نود و نه درصد
- بازیگری که نقش را فراموش کرد
- نقش مادری کجا تمام میشود؟
- اقیانوسی که خودش را در یک لیوان محبوس کرد
- نفس چرا همهویتشدگی میسازد؟
- چگونه بفهمیم با چیزی همهویت شدهایم؟
- همهویتشدگی با پول، خانه و ماشین
- همهویتشدگی با شغل و مدرک
- همهویتشدگی با درد و بیماری
- همهویتشدگی با فرزند
- محبت با چسبندگی فرق دارد
- همهویتشدگی با همسر
- همهویتشدگی با ملیت و قومیت
- همهویتشدگی با خاندان و اصل و نسب
- همهویتشدگی با عقاید و باورها
- حتی معنویت هم میتواند هویت شود
- چرا همهویتشدگی دردناک است؟
- عبور به معنای از دست دادن نیست
- چرا رها کردن میترساند؟
- دعوت به نود و نه درصد
- چرا رنج در مسیر رهایی ظاهر میشود؟
- عارضه اول؛ کوری
- عارضه دوم؛ ناکوک شدن ساز وجود
- عارضه سوم؛ بردگی
- عارضه چهارم؛ فراموش شدن رسالت
- عارضه پنجم؛ تلاشهای بیهوده ذهن
- راه رهایی از همهویتشدگی
- قبل از عمل، انگیزه را ببین
- مشاهدهگری و پذیرش
- تقوا، تزکیه و تعلم
- چگونه بفهمیم آزادتر شدهایم؟
- اگر همه لباسها برداشته شوند، من کیستم؟
همهویتشدگی یعنی چه؟
انسان برای زندگی در این دنیا به نقشها و ابزارهای مختلفی نیاز دارد.
بدن دارد.
شغل دارد.
پدر یا مادر میشود.
خانه و پول دارد.
در یک کشور به دنیا میآید.
باورهایی پیدا میکند.
همه اینها میتوانند بخشی از زندگی باشند، بدون اینکه تمام هویت انسان شوند.
همهویتشدگی زمانی آغاز میشود که مرز میان «چیزی که دارم یا نقشی که بازی میکنم» و «کسی که هستم» از بین برود.
دیگر نمیگویم «من شغلی دارم»؛ احساس میکنم بدون آن شغل کسی نیستم.
دیگر فقط «فرزندم را دوست ندارم»؛ ارزش و معنای خودم را از زندگی او میگیرم.
دارایی دیگر چیزی در اختیار من نیست؛ معیاری برای ارزش خودم شده است.
چسبیدن به بدل و فراموش کردن اصل
فرض کنید کودکی به غذای سالم نیاز دارد، اما چیپس و پفک را بسیار بیشتر دوست دارد.
ممکن است آن خوراک را انتخاب کند و حتی غذای اصلی را کنار بگذارد، اما علاقه او ماهیت آنچه مصرف میکند را تغییر نمیدهد.
در تمثیل این جلسه، همهویتشدگی هم نوعی چسبیدن به بدل است.
چیزی که قرار بوده ابزار باشد، جای اصل مینشیند.
پول وسیله بود؛ هویت میشود.
شغل وسیله بود؛ هویت میشود.
فرزند انسانی مستقل بود؛ بخشی از هویت والد میشود.
ملیت موقعیتی زمینی بود؛ پاسخ نهایی «من کیستم؟» میشود.
اعتقاد قرار بود راهنما باشد؛ چنان با وجود انسان یکی میشود که هر نقدی به آن، حمله به خود او احساس میشود.
نسبت یک درصد و نود و نه درصد
در چارچوب آموزشی این مسیر، برای توضیح تفاوت ظاهر زندگی و حقیقت پنهانتر انسان از تعبیر «یک درصد و نود و نه درصد» استفاده میشود.
یک درصد به بخش آشکار و مادی زندگی اشاره دارد:
- جسم
- پول
- خانه
- شغل
- مدرک
- نقشهای خانوادگی
- موقعیت اجتماعی
نود و نه درصد در این مدل، ساحت پنهانتر و روحانی وجود انسان دانسته میشود.
این اعداد در اینجا یک مدل آموزشی و نمادیناند، نه نسبت علمی قابل اندازهگیری درباره ساختار انسان.
همهویتشدگی از این زاویه یعنی بخش بزرگتر حقیقت خود را فراموش کنیم و تمام وجودمان را در یک نقش، شیء یا عنوان خلاصه کنیم.
بازیگری که نقش را فراموش کرد
تصور کنید بازیگری حرفهای روی صحنه نقش یک گدا را بازی میکند.
لباس مناسب میپوشد، لحنش را تغییر میدهد و برای مدتی کاملاً در نقش فرو میرود.
نمایش تمام میشود.
اما بازیگر از سالن بیرون میآید و همچنان باور دارد همان شخصیت روی صحنه است.
لباس را درنمیآورد و احساس فقر شخصیت نمایشی را با خودش به خانه میبرد.
اینجا بازیگر نقش را فراموش نکرده؛ خودش را فراموش کرده است.
زندگی ما نیز پر از نقش است:
پدر، مادر، همسر، فرزند، مدیر، کارمند، پزشک، معلم، دوست و دانشجو.
هر نقش جایگاه و مسئولیت خودش را دارد.
مشکل وقتی ایجاد میشود که نقش از صحنه مناسبش بیرون بیاید و تمام هویت بازیگر را تصاحب کند.
نقش مادری کجا تمام میشود؟
مادری را تصور کنید که در زمان مشخصی باید به فرزندش رسیدگی کند.
در آن لحظه نقش مادری فعال است.
بعد به محل کار میرود، اما تمام ذهنش همچنان در همان نقش باقی میماند.
فرزند بزرگ میشود و زندگی مستقلی میسازد، ولی مادر نمیتواند از شکل قدیمی نقش خارج شود.
تمام معنا، آرامش و ارزش خودش را از فرزند میگیرد.
اینجا فقط مسئولیت مادری مطرح نیست؛ چسبندگی شکل گرفته است.
نقش، صاحب بازیگر شده است.
اقیانوسی که خودش را در یک لیوان محبوس کرد
تمثیل دیگری که در جلسه مطرح میشود، اقیانوس و لیوان است.
فرض کنید حقیقت وجود انسان اقیانوسی وسیع باشد و در گوشهای از آن، یک لیوان آب قرار داشته باشد.
حالا تمام اقیانوس خودش را فراموش کند و بگوید:
من فقط همین لیوانم.
در این تمثیل، نقشها، پول، بدن و خانواده همان لیوانها هستند.
وجودشان مسئله نیست.
مشکل از لحظهای آغاز میشود که میگوییم:
بدون این، من دیگر من نیستم.
نفس چرا همهویتشدگی میسازد؟
در این آموزه، نفس برای ادامه ساختار خودش به هویتهای ذهنی نیاز دارد.
پس «من»های مختلفی میسازد:
منِ ثروتمند.
منِ تحصیلکرده.
منِ مادر فداکار.
منِ مذهبی.
منِ روشنفکر.
منِ قربانی.
منِ موفق.
منِ بیمار.
منِ کسی که همیشه حق دارد.
این هویتها مانند لباسهایی هستند که نفس میپوشد.
هرچه انسان بیشتر خودش را با آنها یکی بداند، دیدن چیزی فراتر از این تصویر دشوارتر میشود.
چگونه بفهمیم با چیزی همهویت شدهایم؟
یکی از مهمترین نشانهها این است:
اگر از دست رفتن یک چیز، احساس ارزشمندی و هویت مرا بهشدت فرو میریزد، رابطه من با آن نیازمند مشاهده است.
اگر خودرو از بین برود، فقط از زیان مالی ناراحت میشوم یا احساس میکنم شأنم از بین رفته است؟
اگر کسی عنوان علمی مرا استفاده نکند، تخصصم زیر سؤال رفته یا یک تصویر ذهنی زخمی شده است؟
اگر فرزندم مسیری متفاوت انتخاب کند، نگران پیامد انتخاب او هستم یا احساس میکنم شکست او شکست من است؟
اگر عقیدهام نقد شود، میتوانم آن نقد را بررسی کنم یا احساس میکنم به موجودیت من حمله شده است؟
این واکنشها آینههای بسیار مهمیاند.
همهویتشدگی با پول، خانه و ماشین
یکی از آشکارترین شکلهای همهویتشدگی، گرفتن ارزش شخصی از دارایی است.
اگر این خودرو را داشته باشم، ارزشمندم.
اگر این خانه را داشته باشم، موفقم.
اگر موجودی حسابم از مقدار مشخصی پایینتر بیاید، دیگر کسی نیستم.
پول و خانه در جایگاه ابزار مشکلی ایجاد نمیکنند.
مسئله زمانی آغاز میشود که هویت از آنها تغذیه شود.
آن وقت یک تهدید مالی فقط تهدید دارایی نیست؛ ممکن است مانند تهدید شخصیت تجربه شود.
دارایی وقتی ارباب میشود
انسان تصور میکند صاحب اموال خودش است، اما ممکن است بخش بزرگی از عمرش صرف خدمت به همان داراییها شود.
نگران قیمت.
نگران خراب شدن.
نگران دزدیده شدن.
نگران مقایسه با دیگران.
ابزار آرامآرام از وسیله بودن فاصله میگیرد و سهم بیشتری از اختیار انسان را میگیرد.
همهویتشدگی با شغل و مدرک
عنوانهای حرفهای هم میتوانند به هویت تبدیل شوند.
کسی سالها برای کسب یک مدرک علمی تلاش کرده است. این مدرک میتواند ابزار تخصص و خدمت باشد.
اما اگر عنوان «دکتر»، «مهندس»، «استاد» یا «مدیر» تبدیل به چیزی شود که بدون آن احساس بیارزشی میکنیم، سؤال دیگری مطرح میشود.
فرض کنید کسی عنوان ما را به کار نبرد و خشم زیادی بالا بیاید.
چه چیزی آسیب دید؟
دانش ما کم شد؟
تخصص از بین رفت؟
یا یک من ذهنی احساس کرد لباسش از تنش بیرون کشیده شده است؟
این پرسشها ارزش علم و تحصیل را زیر سؤال نمیبرند؛ محل هویت را روشن میکنند.
همهویتشدگی با درد و بیماری
حتی یک وضعیت دردناک میتواند به بخشی از تعریف انسان از خودش تبدیل شود.
در زبان روزمره میگوییم:
من بیمارم.
من افسردهام.
گاهی این جملهها صرفاً توصیف یک وضعیت واقعیاند و اشکالی در آن وجود ندارد.
اما در نگاه خودشناسی میتوان پرسید آیا این وضعیت آرامآرام تمام پاسخ من به سؤال «من کیستم؟» شده است؟
این بحث به معنای خیالی بودن بیماری یا بینیازی از درمان نیست. بیماری جسمی یا روانی نیازمند رسیدگی متناسب با خودش است.
تمرین درونی این است که بتوانیم بگوییم:
من این وضعیت را تجربه میکنم، اما تمام حقیقت من به آن محدود نمیشود.
همهویتشدگی با فرزند
یکی از ظریفترین شکلهای همهویتشدگی در رابطه والد و فرزند دیده میشود.
فرزند موفق میشود و والد احساس میکند خودش بزرگتر شده است.
فرزند شکست میخورد و والد احساس میکند شخصیت خودش زیر سؤال رفته.
مدرک، مدرسه، لباس، توانایی یا موفقیت کودک تبدیل به بخشی از اعتبار والد میشود.
کودک ممکن است اصلاً از بسیاری از این معناهایی که بزرگسالان روی زندگی او گذاشتهاند خبر نداشته باشد.
سؤال مهم این است:
آیا این تصمیم واقعاً برای نیاز و رشد فرزند است؟
یا بخشی از آن برای ساختن تصویر خود من است؟
چرا به فرزند فشار میآوریم؟
گاهی والد میگوید:
باید پزشک شوی.
باید در فلان دانشگاه قبول شوی.
باید فلان مسیر را انتخاب کنی.
بخشی از این توصیه ممکن است از نگرانی سالم بیاید.
اما گاهی موفقیت فرزند خوراک هویت والد شده است.
در این حالت، فرزند از یک انسان مستقل به پروژهای برای کامل کردن تصویر ذهنی والد نزدیک میشود.
محبت با چسبندگی فرق دارد
خارج شدن از همهویتشدگی با فرزند به معنای سرد شدن، بیمسئولیتی یا ترک محبت نیست.
اتفاقاً رابطه میتواند آزادتر و خالصتر شود.
پیش از آن ممکن بود محبت با نیازهایی همراه باشد:
کنار من بمان تا احساس کنم مهمم.
به من زنگ بزن تا احساس کنم هنوز مادر یا پدر خوبی هستم.
موفق شو تا من سربلند شوم.
با کم شدن چسبندگی، فرزند همچنان عزیز است، اما دیگر مسئول حمل کردن بار هویت والد نیست.
همهویتشدگی با همسر
همین الگو در زندگی مشترک هم دیده میشود.
شغل همسر.
ظاهر او.
موقعیت اجتماعیاش.
رفتارش در جمع.
همه اینها ممکن است به بخشی از تصویر شخص از خودش تبدیل شوند.
در اینجا باید میان دو موضوع تفاوت قائل شد.
گاهی واقعاً مرز، امنیت، احترام یا حق انسان نقض شده و اقدام مناسب لازم است.
آزار، تعرض، خیانت به تعهد یا نقض حقوق واقعی را نباید صرفاً با برچسب «همهویتشدگی» نادیده گرفت.
بحث این مقاله درباره لایه اضافهای است که در آن، رفتار همسر علاوه بر مسئله واقعی، به هویت و احساس ارزشمندی خود ما نیز گره خورده است.
همهویتشدگی با ملیت و قومیت
ملیت، قومیت و فرهنگ بخشی از تجربه زمینی انساناند.
زبان، تاریخ، سرزمین و جامعه میتوانند ارزشمند و دوستداشتنی باشند.
اما در نگاه عرفانی این جلسه، حقیقت روح فراتر از این مرزبندیها دانسته میشود.
همهویتشدگی زمانی پررنگ میشود که ملیت یا قومیت به مبنایی برای برتری ذاتی، تحقیر دیگران یا تعریف کامل انسان از خودش تبدیل شود.
انسان میتواند کشورش را دوست داشته باشد، به مردمش خدمت کند و در همان حال تمام حقیقت خودش را در پاسپورت و مرز جغرافیایی خلاصه نکند.
پرنده پاسپورت ندارد
در تمثیل جلسه، پرنده از اقلیمی به اقلیم دیگر مهاجرت میکند و مرزهای سیاسی معنای انسانی خود را برای او ندارند.
مرز برای نظم اجتماعی انسان کاربرد دارد.
اما روح در این نگاه، وسیعتر از این تقسیمبندیهاست.
همهویتشدگی با خاندان و اصل و نسب
گذشته خانوادگی نیز میتواند به لباس هویت تبدیل شود.
فرزند فلان خاندانم.
جد من شخصیت مهمی بوده است.
ما از خانوادهای خاص هستیم.
اینها ممکن است اطلاعاتی واقعی درباره تاریخ یک خانواده باشند، اما به خودی خود ارزش درونی انسان را تعیین نمیکنند.
در بیان صریح جلسه، گرفتن تمام اعتبار خود از اصل و نسب به «گدایی محترمانه» تشبیه میشود:
انسان به جای یافتن ارزش در حقیقت خودش، از گذشته اعتبار قرض میگیرد.
همهویتشدگی با عقاید و باورها
یکی از پیچیدهترین شکلهای همهویتشدگی درباره باورهای دینی، فکری و سیاسی شکل میگیرد.
یکی از نشانههای آن این است که نقد یک باور را حمله مستقیم به خودمان تجربه کنیم.
کسی با نظر من مخالفت میکند و من از کنترل خارج میشوم.
کسی تفسیر متفاوتی مطرح میکند و احساس میکنم موجودیت من زیر سؤال رفته است.
در این لحظه میتوان پرسید:
آیا حقیقت یک باور برای باقی ماندن، به خشم من احتیاج دارد؟
اگر نقد درست است، فرصتی برای اصلاح داریم.
اگر نقد نادرست است، حقیقت با شنیدن آن از بین نمیرود.
پس ظرفیت شنیدن نقد میتواند یکی از آینههای رابطه ما با باورها باشد.
حتی معنویت هم میتواند هویت شود
دین، فلسفه، استاد و آموزه معنوی قرار است انسان را به حقیقت نزدیک کنند.
اما نفس میتواند حتی از همین مسیر هویت بسازد:
من سالکم.
من بیدارم.
من از دیگران آگاهترم.
من شاگرد فلان استاد هستم.
اگر خود ابزار معنوی به مقصد تبدیل شود، شکل همهویتشدگی تغییر کرده، اما اصل ساختار ممکن است همچنان باقی مانده باشد.
چرا همهویتشدگی دردناک است؟
هر چیزی که با آن یکی شدهایم، ممکن است تغییر کند یا از دست برود.
پول کم و زیاد میشود.
بدن پیر میشود.
زیبایی تغییر میکند.
فرزند مستقل میشود.
شغل تمام میشود.
مقام تغییر میکند.
باورها ممکن است با پرسشهای تازه روبهرو شوند.
اگر هویت کاملاً به این موارد بسته باشد، هر تغییر بیرونی میتواند مانند مرگ بخشی از خودمان احساس شود.
عبور به معنای از دست دادن نیست
یکی از مهمترین سوءتفاهمهای این بحث این است که تصور کنیم رهایی یعنی حذف کردن.
عبور از همهویتشدگی با فرزند به معنای ترک فرزند نیست.
عبور از پول به معنای بیپول شدن نیست.
عبور از نقش همسری به معنای پایان ازدواج نیست.
مسئله، کم شدن چسبندگی است.
همسر باقی میماند و حتی محبت میتواند عمیقتر شود، اما مالکیت کمتر میشود.
فرزند باقی میماند و مسئولیت هم باقی میماند، اما نیاز به گرفتن هویت از او کمتر میشود.
پول باقی میماند، اما دیگر پاسخ سؤال «من چه کسی هستم؟» نیست.
چرا رها کردن میترساند؟
نفس میپرسد:
اگر این را رها کنم، چه چیزی برایم میماند؟
اگر از فرزند هویت نگیرم، پس من کیستم؟
اگر عنوان علمیام نباشد چه؟
اگر پول کمتر شود چه؟
اگر مردم دیگر مرا با جایگاهم نشناسند چه؟
این ترس قابل فهم است، چون ساختار قدیمی هویت احساس تهدید میکند.
اما در نگاه سلوکی، آنچه قرار است ضعیفتر شود حقیقت روح نیست؛ تصویری است که انسان سالها با حقیقت خودش اشتباه گرفته است.
دعوت به نود و نه درصد
در این آموزه، حرکت معنوی به صورت عبور تدریجی از یک درصد ظاهر به سوی بخش بزرگتر حقیقت توضیح داده میشود.
شروع مسیر با یک درخواست درونی همراه است:
میخواهم حقیقت بیشتری از خودم را ببینم.
میخواهم بفهمم ورای نقشها چه کسی هستم.
میخواهم چسبندگیهایم را ببینم.
در متن جلسه این دعوت با آیه قرآن پیوند داده میشود:
ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ
سوره غافر، آیه ۶۰
وقتی انسان رهایی را جدیتر طلب میکند، ممکن است دقیقاً همان نقاطی که به آنها چسبیده است برایش آشکارتر شوند.
چرا رنج در مسیر رهایی ظاهر میشود؟
فرض کنید چیزی را بسیار محکم در دست گرفتهاید.
اگر قرار باشد از دستتان جدا شود، درد فقط به خود آن شیء مربوط نیست؛ شدت فشاری که دست شما به آن وارد کرده نیز در تجربه درد نقش دارد.
در تفسیر این جلسه، بعضی رنجهای مسیر میتوانند همین چسبندگی را آشکار کنند.
پول کم میشود.
فرزند مسیری برخلاف تصور والد انتخاب میکند.
عنوانی از دست میرود.
کسی ما را نقد میکند.
رابطهای ما را به چالش میکشد.
سالک در کنار رسیدگی به مسئله واقعی بیرونی، سؤال دیگری هم میپرسد:
این اتفاق کدام هویت مرا لرزاند؟
چه چیزی را میترسم از دست بدهم؟
چرا بدون آن خودم را کمتر میبینم؟
این نگاه به معنای مقدس دانستن هر رنج یا بیتوجهی به علتهای واقعی مشکلات نیست. رنج میتواند دلایل انسانی، اجتماعی، جسمی یا روانی مشخصی داشته باشد و همچنان نیازمند رسیدگی عملی باشد.
عارضه اول؛ کوری
اولین پیامد همهویتشدگی در زبان جلسه «کوری» نامیده میشود.
وقتی انسان کاملاً در یک نقش یا هویت ذهنی فرو رفته است، واقعیت را از پشت همان فیلتر میبیند.
والدی که با فرزند همهویت شده، ممکن است نیاز واقعی فرزند را نبیند.
فردی که با پول همهویت شده، شاید اثر انتخاب خودش بر دیگران را نبیند.
کسی که با عقیده همهویت شده، حتی شنیدن حرف درست مخالف را دشوار تجربه میکند.
شیشهای مقابل چشم قرار گرفته است و تمام منظره از پشت همان شیشه دیده میشود.
دیدن حقیقت کمکم آغاز میشود
در این نگاه، رهایی تدریجی است.
چیزی را میبینیم و کمی از آن فاصله میگیریم.
میدان دید بزرگتر میشود.
بعد هویت دیگری آشکار میشود.
باز کمی رها میکنیم و چیز بیشتری میبینیم.
عارضه دوم؛ ناکوک شدن ساز وجود
در این آموزه، وجود انسان به سازی تشبیه میشود که میتواند کوک یا ناکوک باشد.
وقتی هویت ما بیش از اندازه به بیرون بسته است، آرامش نیز در اختیار بیرون قرار میگیرد.
ترس، خشم، اضطراب و کشمکش دائمی میتوانند بخشی از این ناکوکی تجربه شوند.
البته بیماریهای جسمی یا روانی را نباید صرفاً نتیجه همهویتشدگی یا مسئلهای معنوی دانست. هر وضعیت سلامت علتها و روشهای ارزیابی و درمان خودش را دارد.
نکته سلوکی این است که هرچه هویت بیشتر به بیرون وابسته باشد، تغییرهای بیرونی قدرت بیشتری برای بر هم زدن تعادل درونی پیدا میکنند.
عارضه سوم؛ بردگی
همهویتشدگی میتواند انسان را قابل کنترلتر کند.
اگر ارزشمندی من کاملاً به تأیید مردم وابسته باشد، کافی است تأیید از من گرفته شود.
اگر هویتم به پول بسته باشد، ترس از فقر میتواند بخش بزرگی از تصمیمهایم را هدایت کند.
اگر جایگاه اجتماعی من تمام هویت من باشد، برای حفظ تصویرم ممکن است کارهایی انجام دهم که در شرایط آزادتر انتخاب نمیکردم.
اگر تمام هویتم در یک گروه باشد، طرد شدن از آن گروه میتواند به ابزاری برای کنترل من تبدیل شود.
انرژی کجا میرود؟
حفظ این هویتها انرژی میخواهد.
نگران شدن.
دفاع از تصویر خود.
رقابت.
اثبات خود.
حفظ جایگاه.
سؤال مهم این است:
من انرژی زندگیام را در برابر چه چیزی معامله میکنم؟
عارضه چهارم؛ فراموش شدن رسالت
در چارچوب این آموزه، مأموریت اصلی انسان با رشد، آگاهی و کیمیاگری تجربههای زندگی ارتباط دارد.
اما وقتی تمام توجه به نقش و دارایی میچسبد، ابزار آنقدر بزرگ میشود که مقصد را پنهان میکند.
کار.
پول.
رقابت.
فرزند.
خانه.
اعتبار.
و شاید سالها بگذرد، بدون اینکه سؤال اصلی مطرح شود:
من برای چه آمده بودم؟
عارضه پنجم؛ تلاشهای بیهوده ذهن
وقتی نفس جهت را تعیین میکند، ذهن دائماً برای حفظ یا بزرگتر کردن یک تصویر تلاش میکند.
پول بیشتر.
عنوان بیشتر.
تأیید بیشتر.
قدرت بیشتر.
کنترل بیشتر.
اما با هر مرحله، نیاز تازهای ساخته میشود.
چرخه میتواند ادامه پیدا کند و انسان همچنان احساس کند چیزی کم است.
چون ابزاری که برای پر کردن خلأ استفاده میشود، الزاماً از جنس همان خلأ نیست.
راه رهایی از همهویتشدگی
رهایی از یک نقطه ساده آغاز میشود:
دیدن.
پیش از آنکه چیزی را کنار بگذاریم، باید بفهمیم به چه چیزی چسبیدهایم.
وقتی کسی از فرزندم انتقاد میکند چه اتفاقی در من میافتد؟
وقتی عنوانم را استفاده نمیکنند چه؟
وقتی عقیدهام نقد میشود؟
وقتی پولم کم میشود؟
وقتی همسرم مطابق خواسته من رفتار نمیکند؟
وقتی وسیلهای خراب میشود؟
این لحظهها آزمایشگاه خودشناسیاند.
قبل از عمل، انگیزه را ببین
فرض کنید میخواهید فرزندتان را در کلاس خاصی ثبتنام کنید.
پیش از تصمیم میتوان پرسید:
- این کار برای نیاز واقعی اوست؟
- برای رشد خودش مفید است؟
- میخواهم از موفقیت او اعتبار بگیرم؟
- میخواهم چیزی را به دیگران ثابت کنم؟
- میترسم اگر این کار را نکنم والد بدی باشم؟
اگر انگیزه هنوز روشن نیست، چند لحظه مکث میتواند ارزشمند باشد.
گاهی همین فاصله کوتاه میان انگیزه و عمل، چیزی را آشکار میکند که پیش از آن دیده نمیشد.
مشاهدهگری و پذیرش
وقتی همهویتشدگی دیده شد، مرحله بعد جنگیدن با خود نیست.
اگر بگوییم «چه آدم بدی هستم که به فرزندم چسبیدهام»، ممکن است فقط یک من ذهنی تازه ساخته باشیم.
ابتدا واقعیت را ببینیم:
بله، از موفقیت فرزندم هویت میگیرم.
بله، عنوان علمی برایم بیش از اندازه مهم شده است.
بله، نقد عقیدهام مرا بهشدت میلرزاند.
بله، پول بخشی از احساس ارزشمندی من شده است.
در زبان این آموزه، همین پذیرش آغاز جدیتر تزکیه است.
تقوا، تزکیه و تعلم
در پایان جلسه، مسیر با سه مرحله توضیح داده میشود:
تقوا
ورودیهایی را که همهویتشدگی را دائماً تغذیه میکنند، کمتر میکنیم.
تزکیه
هویتها و سایههایی را که از قبل ساخته شدهاند مشاهده میکنیم و به مرور رابطه خودمان را با آنها تغییر میدهیم.
تعلم
وقتی بخشی از غبار کنار میرود، امکان دیدن و دریافت تازه بیشتر میشود.
تعلم در این معنا فقط جمع کردن اطلاعات نیست؛ گسترش میدان دید است.
چگونه بفهمیم آزادتر شدهایم؟
رهایی از همهویتشدگی به معنی حذف چیزهای دنیا نیست.
نشانهها را میتوان در تغییر رابطه دید:
دارایی هست، اما ترس از دست دادنش کمتر شده است.
فرزند هست، اما نیاز به کنترل او کمتر شده.
عقیده هست، اما شنیدن نقد ممکنتر شده است.
عنوان هست، اما بدون عنوان هم احساس ارزشمندی باقی میماند.
همسر هست، اما رابطه از مالکیت فاصله گرفته است.
ملیت هست، اما دیگر انسانهای بیرون از مرز دشمنان ذاتی دیده نمیشوند.
نقشها همچنان هستند، اما بازیگر خودش را فراموش نمیکند.
ابزار دوباره ابزار شده است.
اگر همه لباسها برداشته شوند، من کیستم؟
یکی از عمیقترین تمرینهای این بحث همین است.
برای چند لحظه عنوانها را کنار بگذارید.
نام خانوادگی را بردارید.
شغل را بردارید.
مدرک را بردارید.
دارایی را بردارید.
ملیت را بردارید.
نقش پدر یا مادر را بردارید.
همسر بودن را بردارید.
موفقیتها را کنار بگذارید.
شکستها را هم کنار بگذارید.
حتی داستانهایی را که سالها درباره خودتان تعریف کردهاید، برای لحظهای ساکت کنید.
حالا چه چیزی باقی میماند؟
اگر پاسخ این سؤال ترسناک است، شاید یکی از دلایلش این باشد که سالها خودمان را بیشتر با لباسها شناختهایم.
سلوک در این نگاه دعوت به نابودی انسان نیست؛ دعوت به شناختن کسی است که زیر همه این لباسها حضور دارد.
و شاید یکی از روشنترین نشانههای همهویتشدگی این باشد:
هر چیزی که اگر از من گرفته شود احساس کنم خودِ من از بین رفتهام، نیاز دارد دوباره جایگاهش را در زندگی من پیدا کند.
دیدگاهها و نظرات
نظرات و تجربیات خود را با دیگران به اشتراک بگذارید
هنوز نظری ثبت نشده است
اولین نفری باشید که دیدگاه خود را به اشتراک میگذارد!